Бібліятэка                   Тэмы

Воднa-бaлотныя ўгоддзі          

Воднa-бaлотныя ўгоддзі

Хоць большасць людзей, напэўна, уяўляюць балоты як нешта непрыемнае і бруднае, на самай справе   балоты – адна з найбольш важных прыродных экасістэм.

Адны з самых старажытных захаваўшыхся ўчасткаў нашай дзікай прыроды гэта балоты. Гэта даказвае іх узрост, бо некаторым з іх больш за 10 тысяч гадоў. Як балоты яны пачалі фарміравацца пасля апошняга ледніковага перыяду і знікнення ледніка з тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Балоты выконваюць шэраг унікальных функцый, важных для біясферы планеты, напрыклад, яны падтрымліваюць аптымальны ўзровень грунтовай вады і назапашваюць вуглякіслы газ у вялікіх аб'ёмах, а таксама з'яўляюцца месцам жыхарства шматлікіх відаў жывёл і раслін, многія з якіх не могуць жыць у іншых экасістэмах, таму большасць балот, якія засталіся, узятыя пад ахову і з'яўляюцца асабліва ахоўваемымі прыроднымі тэрыторыямі (ААПТ).

Па колькасці мінеральных рэчываў, даступных для раслін, нашы балоты дзеляцца на тры тыпы: верхавыя, нізінныя і пераходныя.

Верхавыя балоты атрымліваюць ваду, у асноўным, з дажджом або снегам. У такой вадзе мала мінеральных соляў, якія патрэбныя для росту многіх раслін. Менавіта таму на верхавых балотах часцей за ўсё распаўсюджаныя сфагнавыя імхі, якія выдатна растуць у такіх умовах. Гэтыя імхі валодаюць цікавымі ўласцівасцямі, якія фарміруюць ўмовы ў гэтай экасістэме. Яны растуць густымі шчыльнымі скопішчамі, якія ўтвараюць буйныя падушкі або суцэльныя дываны. Прычым у сярэдзіне балота яны растуць хутчэй, таму цэнтр значна выступае над ўскраінамі часам на 5-7 метраў. Аднаслаёвае лісце сфагнума ўтрымоўвае вялікую колькасць мёртвых ваданосных клетак з порамі, лёгка ўбірае ваду. Паводле ацэнак навукоўцаў, сфагнум запасіць вады так шмат, што яе маса перавышае масу самой расліны ў 30 разоў. Гэта спрыяе хуткаму развіццю верхавых балот у месцах, дзе з'яўляюцца гэтыя імхі. Сцеблы сфагнума растуць верхавінай, а знізу штогод адміраюць, утвараючы торф.

Акрамя імхоў, на верхавых балотах растуць і невысокія хвойкі і бярозкі. Травяна-хмызнячковы ярус складаецца з розных відаў падвея, карлікавай бярозы, насякомаедных раслін расянак і ягадных хмызнячкоў: журавін, дурніц і нават марошкі.

З-за таго, што верхавыя балоты пакрытыя спецыфічнай расліннасцю, тут шмат невялікіх і сярэдніх па памеры азёр, мікраклімат вельмі падобны да мікраклімату тундры і лесатундры. Таму толькі на верхавых балотах ў Беларусі робяць свае гнёзды такія тундряные па паходжанні віды птушак, як пардва, залацістая сеўка, сярэдні кулён, гагара чорнаваллёвая, кулик-селянец. Неабходна падкрэсліць, што вялікія верхавыя балоты важны для птушак не толькі ў час гнездавання, але і падчас міграцыі. Да прыкладу, толькі падчас восеньскай міграцыі на балоце Ельня спыняюцца на адпачынак і аднаўленне сіл адначасова ад 5 тысяч шэрых жураўлёў і каля дзесяці тысяч гусей розных відаў.


Самае вялікае і знакамітае верхавое балота Беларусі Ельня (Рамсарская ўгоддзе) знаходзіцца ў Віцебскай вобласці, і яго агульная плошча складае амаль 20 000 га. Агульная плошча заказніка Ельня з прылеглымі да балота лясамі складае 25300 гектараў.Раслінны свет заказніка Ельня дастаткова багаты па краявіднай разнастайнасці і тыповы для балот балтыйскага тыпу. Раслін – 192 віды . У іх ліку 3 віды хвашчоў, 1 від дзеразы, 8 відаў папараці, 3 голанасенных і 177 кветкавых (пакрытанасенных).

Часцей за ўсё ў заказніку сустракаюцца віды, тыповыя для верхавых балот Беларускага Паазер'я: падвей похвенны, багун, імшарніца, асака чорная, мірт балотны, балотныя формы сасны, бяроза пушыстая.

Рэдкія і якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды раслін, уключаныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, якія знойдзены ў заказніку, прадстаўлены 15 відамі: бяроза карлікавая, марошка, журавіны дробнаплодныя, сфагнум мяккі, дзіванна скіпетрападобная, зубніца клубняносная, вярба чарнічная, баранец звычайны, тайнік яйкападобны, чубатка полая, шпажнік чарапіцавы, ятрышнік-дрэмлік, касач сібірскі, цыбуля мядзвежая, ці чарамша.

З-за шматлікіх каналаў, значна панізіўся ўзровень грунтовай вады, што стала адной з асноўных прычын буйных і рэгулярных пажараў на балоце. У выніку апошняга пажару, які здарыўся ў 2002 годзе, выгарэла каля 70% паверхні балота. Пажары і нізкі ўзровень грунтовай вады прывялі да дэградацыі некаторай тэрыторыі балота Ельня. Вялікі ўрон нанеслі пажары, якія знішчылі журавіннік. Павысіць узровень грунтовай вады і прадухіліць пажары на гэтай тэрыторыі змаглі толькі пасля перакрыцця плацінамі каналаў, па якіх з балота выцякала вада. Працы гэтыя былі пачаты яшчэ ў 1999 г. і працягваюцца кожны год, таму што плаціны патрабуюць рэгулярнага рамонту.

Жывёльны свет заказніка Ельня ўключае ў сябе 7 відаў земнаводных, 5 відаў паўзуноў, 31 від млекакормячых (вялікая частка з іх жывуць на аддаленых участках балота альбо шукаюць тут корм). Адзначаецца вялікая колькасць гадзюкі. З амаль 100 відаў птушак, адзначаных тут, 23 занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Па-свойму асаблівыя і нізінныя балоты, вільгаць яны атрымліваюць, у асноўным, дзякуючы грунтовай вадзе. Такія балоты больш багатыя мінеральнымі рэчывамі, таму і расліннасць на нізінных балотах багацей яны пакрытыя рознымі відамі асакі, вярбы, мятлікавых траў і іншымі раслінамі, якія прыстасаваны да вялікай колькасці вады. Відавы склад такіх балот больш разнастайны, чым на верхавых балотах. Так, на самым вялікім у нашай краіне і ў Еўропе нізінным балоце Званец (Рамсарская ўгоддзе) у Брэсцкай вобласці, плошча якога амаль 16 000 гектараў, знойдзена 664 віды раслін. У нашай краіне некалі былі нізінныя балоты і большага памеру, ператвораныя ў савецкі час у торфараспрацоўкі.

Зразумела, што і нізінныя балоты падтрымліваюць існаванне спецыфічных толькі для іх відаў жывёл. Найбольш вядомы сярод іх вяртлявая чаротаўка невялікая вераб'іная птушка, якая прыстасавалася да гнездавання выключна на нізінных балотах. Паводле ацэнак навукоўцаў, з-за меліярацыі, колькасць віду гэтай птушкі толькі за апошнія сто гадоў паменшылася прыкладна на 90%. Калісьці гэтая птушка была шырока распаўсюджаная па ўсім кантыненце, а цяпер яна гняздуецца толькі ў 50 месцах на тэрыторыі Беларусі, Украіны, Польшчы, Літвы і Германіі - гэта значыць там, дзе яшчэ засталіся нізінныя балоты, якія адпавядаюць па памеры і складу расліннасці. Невялікая папуляцыя (ня больш за 50 птушак) у Памераніі (паўночна-ўсходняй частцы Германіі і паўночна-заходняй Польшчы) паступова знікае, а ў Венгрыі вяртлявая чаротаўка не сустракаецца з 2007 года. З прыкладна 20 тысяч чаротавак гэтага віду, якія засталіся на нашай планеце, амаль палова жыве на беларускіх нізінных балотах. Таму менавіта шматлікія і дарагія мерапрыемствы па падтрыманні ўзроўня вады і аднаўленню пашкоджаных меліярацыяй участкаў на беларускіх балотах, фінансаваныя міжнароднай супольнасцю, дазволілі ў пачатку нашага стагоддзя прыпыніць адмоўную тэндэнцыю змяншэння колькасці чаротавак. Малюнак чаротаўкі з 1998 года ўпрыгожвае лагатып самай вялікай прыродаахоўнай грамадскай арганізацыі Беларусі: "Ахова птушак Бацькаўшчыны".

Аднак гэты від птушак цікавы яшчэ не толькі тым, што ён самы рэдкі еўрапейскі кантынентальны від вераб'іных птушак, але таксама знакаміты сваім асаблівым чынам жыцця. Справа ў тым, што самкі вяртлявай чаротаўкі самастойна будуюць гняздо, наседжваюць яйкі і вырошчваюць птушанят. Гэта магчыма толькі там, дзе гэтыя птушкі могуць знайсці вялікую колькасць корму: насякомых, павукападобных і дробных малюскаў. А такія ўмовы ёсць толькі на нізінных балотах.

Пераходныя балоты займаюць прамежкавае становішча паміж нізіннымі і верхавымі. Звычайна яны размяшчаюцца паласой па ўскраінах верхавых балот або асобнымі ўчасткамі на бедных пясчаных глебах пасярод нізінных балот. У асноўным, яны маюць грунтовую ваду, як крыніцу мінеральных рэчываў для раслін, але іх недастаткова для падтрымання структуры расліннасці, характэрнай для нізінных балот. Таму іх называюць таксама сфагнава-асаковымі.

Любая чалавечая дзейнасць, накіраваная на выкарыстанне або змяненне водна-балотных угоддзяў, уяўляе для ніх прамую пагрозу.

  • Пачаткам першай маштабнай асушальнай меліярацыі на нашых землях можна лічыць другую чвэрць ХVI стагоддзя, калі па ініцыятыве каралевы польскай і Вялікай Княгіні Літоўскай Боны Сфорца пачалася зямельная рэформа ў Вялікім княстве Літоўскім. Але гэта дробязі, у параўнанні з тым размахам, з якім за асушэнне балот ўзяліся савецкія ўлады пасля Другой сусветнай вайны. На тэрыторыі Беларусі балоты, да іх актыўнага асушэння, займалі 2 мільёны 939 тысяч гектараў, што адпавядала больш, чым 14% агульнай плошчы нашай краіны. З-за прамысловай распрацоўкі тарфянікаў, сельскагаспадарчай і лясной меліярацыі, значная частка балотаў, гэтых каштоўных прыродных экасістэм, была знішчана. У наш час у Беларусі засталіся ў прыродным стане толькі 863 тысячы га балот, кожнае з якіх займае больш за 10 гектараў. А гэта толькі прыкладна 4% тэрыторыі краіны.
  • Здаўна людзі здагадаліся, што неперагніваючыя часткі адмерлых балотных раслін у выглядзе торфу можна выкарыстоўваць як паліва, а ў апошнія дзесяцігоддзі яго пачалі выкарыстоўваць і як угнаенне, і каштоўную крыніцу розных мінеральных і арганічных рэчываў для хімічнай прамысловасці. Аднак не трэба забываць аб тым, што ў нашым клімаце за адзін год адкладаецца толькі адзін міліметр торфу. Пласт торфу таўшчынёй у 1 метр утвараецца толькі за 1000 годоў!
  • Яшчэ ў савецкія часы ў Беларусі было асушана 295 тысяч гектараў балот толькі для здабычы торфу. Зараз на большасці з іх увесь торф выбраны. Землі, якія засталіся пасля торфараспрацоўкі, немагчыма выкарыстоўваць у гаспадарчых патрэбах. Для сельскай або лясной гаспадаркі яны таксама непрыдатныя. Затое на гэтых землях, па дадзеных Міністэрства па надзвычайных сітуацыях, кожны год фіксуецца ад 2 да 8 тысяч тарфяных пажараў. У 2008 годзе здабыта 2,7 мільёна тон торфу. Аднак, згодна з праграмай «Торф» (зацверджанай пастановай Савета міністраў № 94 ад 23 студзеня 2008 года), у Беларусі плануецца да 2020 года павялічыць у два разы здабычу торфу да 4,4 мільёнаў тон.
  • Аб'ёмы торфаздабычы нарошчваюцца для таго, каб з дапамогай торфу, як аднаго з мясцовых відаў паліва, забяспечыць альтэрнатыву імпартуемаму газу ў якасці крыніцы цеплавой і электрычнай энергіі. У той жа час, напрыклад, у Фінляндыі торф ідзе на комплексную перапрацоўку, але не спальваецца. У заходнееўрапейскіх краінах торф здабываюць толькі на раней асушаных тэрыторыях. У Фінляндыі гэта тарфянікі, асушаныя калісьці для пасадкі лесу.

На жаль, заканадаўства Беларусі не ў поўнай меры абараняе натуральныя балоты ад асушэння: забаронена асушваць балоты пад патрэбы сельскай гаспадаркі, але гэтая забарона не кранае торфаздабычы.

Вядзецца рэалізацыя розных праграм, некаторыя з якіх нацэлены на знішчэнне балот, напрыклад, праграма «Торф»:

  • У праграму «Торф» уключаны некаторыя натуральныя балоты. Гэта, напрыклад, заказнік «Жада» адно з найбуйнейшых у Беларусі верхавых балот, ці заказнік рэспубліканскага значэння «Дакудаўскі». Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь сваёй Пастановай № 794 «Аб некаторых пытаннях здабычы торфу і аптымізацыі сістэмы асабліва ахоўных прыродных тэрыторый» ад 17 чэрвеня 2011 г фактычна дазволіў асушыць для здабычы торфу ўчасткі на васьмі балотах, з якіх сем знаходзяцца на тэрыторыі заказнікаў рэспубліканскага і мясцовага значэння, а адно на тэрыторыі перспектыўнага заказніка.
  • Праграма «Торф» наносіла б мінімальны ўрон прыродзе, калі б пад здабычу адводзіліся тэрыторыі, якія раней былі асушаныя для патрэб сельскай або лясной гаспадаркі і ў далейшым іх выкарыстоўваць было б немагчыма па розных прычынах. Такіх раней асушаных зямель, але ў цяперашні час іх не выкарыстоўваюць у Беларусі 520 тысяч гектараў. Яны паступова зарастаюць хмызнякамі і пустазеллямі, з'яўляюцца асноўнымі ачагамі тарфяных пажараў, на тушэнне якіх трацяцца велізарныя сродкі. Так, у засушлівы 2002 год, па дадзеных МНС, толькі на тушэнне тарфяных пажараў было выдаткавана каля 1,5 мільёнаў даляраў. Іншым выхадам у сітуацыі, якая склалася, было б забалочванне большай часткі такіх тэрыторый паўторна і тым самым вырашаліся б экалагічныя праблемы, забяспечвалася б пажарная бяспека.

На іншым полюсе знаходзяцца праграмы, якія звязаныя з аднаўленнем балот:

  • ў пачатку XXI стагоддзя ў Беларусі выканана некалькі буйных міжнародных праектаў, у выніку якіх паўторна забалочана больш за 40 тысяч гектараў дэградаваных тарфяных балот. Гэтыя тэрыторыі рэгулярна пакутавалі ад пажараў, біяразнастайнасць на іх была невялікая.
  • Аднак, па дадзеных міжнародных даследаванняў, нават праз 100 гадоў пасля паўторнага забалочвання такая тэрыторыя не зможа выконваць цалкам сваю прыродную функцыю. Для таго, каб абноўленае балота падтрымлівала былую біяразнастайнасць, могуць спатрэбіцца стагоддзі, калі такое поўнае аднаўленне наогул магчыма. Пасля аднаўлення спрыяльнага гідралагічнага рэжыму на такіх тэрыторыях, на іх расце на 26% менш відаў раслін і яны паглынаюць на 23% дыяксіду вугляроду менш, чым непарушаныя балоты той жа плошчы і тыпу. Акрамя таго, даследаванне больш за 600 паўторна забалочаных выпрацаваных тарфянікаў паказала, што на аднаўленне сваіх экасістэмных функцый, балоты ў халодным клімаце патрабуюць нашмат больш часу, чым у цёплым.

Таму аднаўленне балот нашмат больш працаёмкі і доўгачасовы працэс, чым іх асушванне.

Сайт у падтрымку беларускіх балот bezbolot.net