Бібліятэка                   Тэмы

Адыходы          

Адыходы

Адыходы, якія прырода ня можа раскласці, або якія ня могуць быць перапрацаваны або, на крайні выпадак, абясшкоджаны, не павінны выкідвацца ў навакольнае асяроддзе.

Звычайна лічыцца, што адыходы — гэта рэчывы, сумесі рэчываў або матэрыялы, якія нельга далей выкарыстоўваць. Але ўсё не так проста:

  • У прыродзе ўсё ўзаемазвязана, і тое, што не патрэбна аднаму арганізму, можа быць домам ці ежай для іншага. Напрыклад, мікраарганізмы і чарвякі ў глебе перапрацоўваюць апалае лісце і мёртвых жывёл у перагной, які патрэбен раслінам; арганічныя адкіды, такія, як прадукты жыццядзейнасці жывёл, і гнілыя рэшткі, якія трапілі ў ваду, служаць ежай для водных мікраарганізмаў.
  • Чалавек, аднак, значна змяніў гэтую карціну. Сёння утвараецца ўсё больш і больш адкідаў з-за вытворчасці прадуктаў і энергіі, прадстаўлення паслуг або спажывання прадуктаў. У гэтым кантэксце, адкіды — гэта рэшткі прадуктаў або дадатковы прадукт, які ўтвараецца ў працэсе якой-небудзь дзейнасці або па яе завяршэнні, і затым не выкарыстоўваецца ў гэтай дзейнасці. З сучаснага пункту гледжання, любыя адкіды могуць выкарыстоўвацца тым ці іншым чынам. Адзінае абмежаванне — гэта эканамічная мэтазгоднасць выкарыстання.

Сучасны чалавек, вырабляючы ўсё больш і больш адкідаў, можа хутка разбурыць прыродную раўнавагу, усталяваную за мільёны гадоў жыцця на Зямлі.

  • У наш час пастаянна расце спажыванне энергіі і матэрыялаў, што прыводзіць да ўтварэння велізарнай колькасці адкідаў і, як следства, забруджвання паветра, вады і глебы, выпадзення кіслотных дажджоў. Усё гэта з'яўляецца сур'ёзнай пагрозай для прыроды і здароўя чалавека ..
  • Каля 80% адкідаў — вынік сельскагаспадарчай, індустрыяльнай і горнапрамысловай дзейнасці. Астатнія 20% адкідаў ўтвараюцца ў побыце. Большая частка таго, што мы выкідваем (пластык, металы, папера, шкло і арганічныя рэшткі), можа быць выкарыстана другі раз (утылізавана). У апошні час праблема павелічэння колькасці адкідаў асабліва актуальная, — гэта звязана з тым, што, з-за канкурэнцыі на рынку, шматлікія вытворцы празмерна запакоўваюць свае тавары. Гэтая ўпакоўка імгненна запаўняе нашы смеццевыя кошыкі і робіць наш кашалёк больш тонкім. А мы, самі таго не жадаючы, купляючы такія тавары, падтрымліваем вытворцаў, якія засмечваюць нашу планету.

Праблему адкідаў можна зразумець лепш, калі вывучыць жыццёвы цыкл матэрыялаў — ад іх вытворчасці да траплення ў адкіды. Матэрыялы ператвараюцца ў адкіды з-за розных працэсаў вытворчасці і спажывання. У працэсе такога ператварэння рэчывы, якія вылучаюцца ў паветра або ваду, называюцца выкідамі, а астатнія — адкідамі. Адкіды могуць быць выкарыстаны паўторна, утылізаваны, апрацаваны (каб абмежаваць іх шкоднае ўздзеянне), спалены (каб паменшыць іх аб'ём) або пахаваны на смеццевых палігонах (звалках).

Адкіды адрозніваюцца:

  • па паходжанні — адкіды вытворчасці (прамысловыя адкіды) і адкіды спажывання (камунальна-бытавыя);
  • па якасным стане — цвёрдыя, вадкія, газападобныя;
  • па класе небяспекі для чалавека і / або для прыроды — таксічныя; радыёактыўныя; пажаранебяспечныя; выбухованебяспечныя; каразійныя; рэакцыйна-здольныя; адкіды, якія выклікаюць інфекцыйныя захворванні; шкодныя адкіды. Клас небяспекі адкідаў залежыць ад ступені магчымага шкоднага ўплыву на прыроду. Устаноўлены наступныя класы небяспекі: I клас — надзвычай небяспечныя адкіды; II клас — высока небяспечныя адкіды; III клас — умерана небяспечныя адкіды; IV клас — маланебяспечныя адкіды; V клас — практычна няшкодныя адкіды.

Ёсць некалькі спосабаў пазбаўлення ад адкідаў:

  • Зніжэнне выкарыстання энергіі і сыравіны — гэта адзін з лепшых спосабаў паменшыць колькасць адкідаў.
  • Утылізацыя адкідаў. Большая частка адкідаў можа быць каштоўнай сыравінай, якую можна вярнуць у вытворчасць чаго-небудзь або знайсці ёй іншае прымяненне. Шматразовае выкарыстанне тавараў і ўтылізацыя дапамагаюць знізіць спажыванне сыравіны і энергіі і паменшыць колькасць адкідаў. Вялікая колькасць адкідаў можа быць перапрацавана. Гэта і метал, і папера, і пластык, і нават адкіды нафтахіміі.
  • Шматразовае выкарыстанне прадуктаў — таксама эфектыўна памяншае колькасць адкідаў.
  • Спальванне адкідаў з мэтай выкарыстання іх энергіі і скарачэння іх аб'ёму. Такі спосаб апрацоўкі лічыцца дастаткова прагрэсіўным, бо многія з небяспечных кампанентаў трансфармуюцца ў менш шкодныя хімічныя злучэнні, а аб'ём адкідаў значна скарачаецца. Нягледзячы на ​​гэта, выкарыстанне смецця ў печах мае мноства шкодных эфектаў: ​​у паветра выдзяляецца вялікая колькасць аксідаў серы і азоту, хлоравадароду, а таксама вельмі небяспечных рэчываў, напрыклад, дыяксінаў, злучэнняў цяжкіх металаў і інш; існуе рэальная небяспека забруджвання грунтовай вады; атрыманы попел трэба хаваць, каб не было забруджвання глебы.
  • Пахаванне адкідаў на смеццевых палігонах (звалках). Каля двух трэціх адкідаў у краінах Еўрапейскага Саюза хаваюць на смеццевых палігонах — звалках. Гэта самы распаўсюджаны спосаб утылізацыі адкідаў у Цэнтральнай і Ўсходняй Еўропе і Расіі. Дзякуючы захаванню адкідаў, хоць часткова можна пазбегнуць іх шкоднага ўплыву на навакольнае асяроддзе. І ўсё ж звалкі негатыўна ўплываюць на прыроду: пры раскладанні арганічных рэчываў вылучаецца вуглякіслы газ і метан, што ўзмацняе парніковы эфект; пахаваныя пестыцыды, арганічныя забруджвальнікі, цыяніды, нітраты, цяжкія металы могуць сур'ёзна забруджваць ваду, перш за ўсё грунтовую; з-за звалак немагчыма выкарыстоўваць зямлю ў далейшым. Часта ў пахаваных адкідах ідуць другасныя хімічныя працэсы, якія дапамагаюць стварэнню небяспечных рэчываў. Сучаснае грамадства спрабуе вырашыць праблемы звалак некалькімі шляхамі, напрыклад, выкарыстоўваць больш чыстыя, безадкідныя тэхналогіі; вырабляць больш матэрыялаў, якія могуць знішчацца мікраарганізмамі; ўкараняць розныя праграмы і праекты, накіраваныя на заахвочванне людзей шматразова выкарыстоўваць і ўтылізаваць матэрыялы і тавары; ўводзіць дадатковыя падаткі на ўпакоўкі, павялічваць падаткі пры адвядзенні зямлі пад звалкі.
  • Кампаставанне арганічных адкідаў. У Еўропе кампаставанне, як спосаб апрацоўкі арганічных адкідаў, прымяняецца занадта абмежавана. Галоўная перашкода для таго, каб больш шырока выкарыстоўваць кампаставанне, - гэта адсутнасць рынку збыту кампоста.

Трэба адзначыць, што любы спосаб апрацоўкі адкідаў уплывае на навакольнае асяроддзе.

Адказны падыход да праблемы адкідаў. Людзі непасрэдна ўплываюць на праблему адкідаў. Кожны дзень усе мы купляем што-небудзь ці выкідваем смецце. Каб палепшыць сітуацыю, неабходна зрабіць наступнае:

  • сартаваць адкіды і ўдзельнічаць у праграмах, накіраваных на ўтылізацыю або шматразовае ўжыванне матэрыялаў;
  • выбіраць прадукты з больш працяглым тэрмінам прыдатнасці;
  • выбіраць тавары з другасна перапрацаваных матэрыялаў, а таксама прадукты, якія пасля выкарыстання можна ўтылізаваць;
  • скараціць колькасць упаковак і выкарыстоўваць старыя ўпакоўкі некалькі разоў;
  • кампаставаць арганічныя адкіды, якія могуць біялагічна раскладацца.

Штогод у Беларусі ўтвараецца каля 1,4 тыс. відаў адкідаў.

Калі разглядаць адкіды па паходжанні, без уліку адкідаў перапрацоўкі калійных руд, то ў агульнай масе ўтвараюцца:

  • мінеральныя адкіды — 58%,
  • раслінныя і жывёльныя адкіды — 32,9%,
  • адкіды жыццядзейнасці насельніцтва і адкіды прамысловасці — 5,1%,
  • адкіды хімічных вытворчасцяў і вытворчасцяў, звязаных з імі, — 2,5%,
  • адкіды (ападкі) водападрыхтоўкі кацельна-цеплавой гаспадаркі і пітной вады, ачысткі сцёкавай, дажджавой вады і выкарыстання вады на электрастанцыях1,4%,
  • медыцынскія адкіды — 0,1%.

У Беларусі ў апошні час інтэнсіўна назапашваюцца адкіды вытворчасці — яны займаюць больш за 2 000 га зямлі.

  • У Салігорску, да прыкладу, існуе праблема адкідаў здабычы калійных угнаенняў (так званых галітавых адкідаў), іх выкарыстоўваюць толькі 8%.
  • Да 2009 года буйнатанажных адкідаў было 911,6 млн. тон, з іх 96,2% — гэта адкіды калійнай вытворчасці "Беларуськалій", 2,2% — адкіды фосфагіпсу Гомельскага хімічнага завода.
  • У раёнах, дзе пахаваныя галітавыя адкіды і адкіды фосфагіпсу, паводле дадзеных маніторынгу навакольнага асяроддзя, выяўлены рост ўтрымання забруджвальных рэчываў у глебах і падземнай вадзе.

Актуальнай застаецца праблема паасобнага збору і перапрацоўкі камунальных адкідаў. У цяперашні час доля здабывання карысных кампанентаў (другасных матэрыяльных рэсурсаў) з камунальных адкідаў не перавышае 16%.

У апошнія гады склалася станоўчая тэндэнцыя выкарыстання адкідаў вытворчасці. На сённяшні дзень, адкіды выкарыстоўваюцца на 80% (без уліку галітавых адкідаў і глініста-салявых шламаў). Лепш за ўсё ўтылізуюцца раслінныя і жывёльныя адкіды. У сельскай гаспадарцы выкарыстоўваюцца адкіды, якія застаюцца пасля вытворчасці харчовых прадуктаў. Напрыклад:

  • адкіды драбіны соладавай (піўной) і адкіды соладу (парасткі) цалкам перадаюцца на корм жывёле, адкіды малочных заводаў - сыроватка малочная - прадаецца сельскагаспадарчым прадпрыемствам;
  • адкіды драўніны перадаюцца гідролізнаму заводу, сельскагаспадарчым прадпрыемствам, спальваюцца дзеля атрымання энергіі.

Да канца 2010 года на прадпрыемствах Беларусі налічвалася 7571,61 тысяч тон адкідаў 1-3 класаў небяспекі. У асноўным гэта адпрацаваныя ртутныя лямпы і люмінесцэнтныя трубкі. На канец 2010 г. на прадпрыемствах захоўвалася больш 1,34 млн. штук адпрацаваных ртутных лямпаў і люмінесцэнтных трубак, здадзена на абясшкоджванне — 1,33 млн. штук.

У 2010 г. у Беларусі ўтварылася 3087 тыс. тон адкідаў спажывання.

  • У краіне створаная комплексная сістэма абыходжання з адкідамі спажывання.
  • За апошнія гады сярод бытавых адкідаў больш стала палімерных матэрыялаў і адкідаў ад упаковак, а таксама адкідаў шкла.
  • Арганізаваны асобны збор бытавых адкідаў. У 2010 годзе выгодамі паасобнага збору змаглі скарыстацца 66% гараджан. Праз сетку прыёмных пунктаў кожны год збіраецца каля 80 тыс. тон другасных рэсурсаў (папера, кардон, тэкстыль, палімеры, шклабой, каляровыя і чорныя металы).

Камунальныя адкіды закопваюць на спецыяльных палігонах. Сюды ж вывозяць і прамысловыя адкіды, адкіды жыццядзейнасці насельніцтва і падобныя ім адкіды вытворчасці, а таксама некаторыя адкіды вытворчасці няшкодныя і III - IV класаў небяспекі. Усяго ў краіне налічваецца 171 палігон цвёрдых камунальных адкідаў. У кожным раёне ёсць адзін, радзей 2-3 такіх палігоны. Таксама цэнтралізавана камунальныя адкіды вывозяць і з вёсак, для іх абслугоўвання створана 3087 міні-палігонаў.

У Беларусі на ўзроўні адміністрацыйных адзінак распрацоўваюцца і рэалізуюцца Праграмы кіравання адкідамі. Іх мэта - выкананне мерапрыемстваў па зборы, абясшкоджванні і (або) выкарыстанні адкідаў, удасканаленні тэхналагічных працэсаў, накіраваных на змяншэнне аб'ёмаў (прадухіленне) стварэння адкідаў. У праграме вызначаныя асноўныя напрамкі працы і першачарговыя мерапрыемствы па абыходжанні з адкідамі і выкарыстанні іх у якасці другасных матэрыяльных рэсурсаў, а таксама заданні па далейшаму паляпшэнню выкарыстання другасных матэрыяльных рэсурсаў, будаўніцтву аб'ектаў пахавання і абясшкоджвання адкідаў, прадухіленню забруджвання навакольнага асяроддзя пры абыходжанні з адкідамі, распрацаваныя на аснове аналізу існуючай сітуацыі і ў адпаведнасці з прынцыпамі дзяржаўнай экалагічнай палітыкі.

Гэтыя праграмы распрацаваныя на падставе Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, Закона Рэспублікі Беларусь «Аб ахове навакольнага асяроддзя", Закона Рэспублікі Беларусь «Аб абыходжанні з адкідамі», Нацыянальнага плана дзеянняў па рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў і ахове навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь.

Больш інфармацыі можна знайсці на otxody.by

Навіны праекту «Упраўленне адкідамі ў Беларусі" апублікаваныя на: www.wastegovernance.org

Справаздача аб мэтах палітыкі ў галіне абыходжання з цвёрдымі камунальнымі адкідамі на розных узроўнях ўкаранення, распрацаваная ў рамках праекта ПРААН, размешчаная на сайце www.greenlogic.by

Цікавыя праекты і праграмы па пытаннях кіравання адкідамі ажыццяўляліся некаторымі грамадскімі арганізацыямі Беларусі. Сярод іх:

  • Міжнароднае грамадскае аб'яднанне «Экапартнерства» www.ecoproject.by
  • Установа «Цэнтр экалагічных рашэнняў» ecoidea.by
  • Таварыства «Зялёная сетка» greenbelarus.info
  • Эколага-краязнаўчае грамадскае аб'яднанне «Неруш» www.nerush.org