Бібліятэка                   Тэмы

Урбанізацыя          

Урбанізацыя

З-за высокай шчыльнасці насельніцтва і розных відаў дзейнасці, гарады з'яўляюцца галоўнай прычынай глабальных экалагічных праблем.

Першыя населеныя пункты з'явіліся 8000 гадоў таму назад у Паўднёва-Заходняй Азіі. Упершыню ў гісторыі людзі аб'ядналіся ў пастаянныя паселішчы, скарыстаўшыся перавагамі рамеснай працы. Але, нягледзячы на гэта, большасць людзей працягвала жыць у сельскіх раёнах.

Сёння, калі гарады населены велізарнай колькасцю людзей і разрастаюцца, захопліваючы новыя тэрыторыі, узнікаюць сур'ёзныя пытанні, звязаныя з уплывам урбанізацыі на навакольнае асяроддзе як унутры, так і па-за межамі населеных пунктаў.

Гарады характарызуюцца геаграфічным становішчам, кліматам і марфалогіяй, а таксама вызначанай колькасцю насельніцтва, сацыяльнай структурай і эканамічнай дзейнасцю. Гарады могуць разглядацца як экасістэмы. Кожны з іх мае сваю структуру і функцыю. Змены ў якасці гарадскога навакольнага асяроддзя з'яўляюцца следствам розных відаў дзейнасці чалавека. Шчыльнасць насельніцтва, мабільнасць і лад жыцця наўпрост прыводзяць да пошукаў новай прасторы і абмену рэсурсамі. Канцэнтрацыя людзей і іх дзеянняў у абмежаванай прасторы аказвае вялікае ўздзеянне на прыродныя месцапражыванні. Няма горада, які мог бы існаваць за кошт рэсурсаў, размешчаных толькі на яго тэрыторыі. Энергія, вада і іншыя рэсурсы трапляюць у населеныя пункты звонку, а далей апрацоўваюцца і выкарыстоўваюцца.

У гарадах засяроджана бoльшасць глабальных экалагічных праблем. Аднак існуюць унікальныя магчымасці эканоміі энергіі і рэсурсаў, аховы навакольнага асяроддзя. Так што многія экалагічныя праблемы могуць быць эфектыўна вырашаны менавіта ў гарадах.

Ёсць некалькі індыкатараў ацэнкі стану гарадскога навакольнага асяроддзя.

  • Колькасныя індыкатары — гэта колькасць жыхароў, шчыльнасць насельніцтва, плошча населенага пункта, закінутыя тэрыторыі, зноў асвойваемыя тэрыторыі і гарадская мабільнасць.
  • Гарадскія патокі — спажыванне вады, энергіі, матэрыялаў і прадуктаў, вытворчасць  адкідаў.
  • Якасць навакольнага асяроддзя ў гарадах — залежыць ад якасці паветра і вады, бяспекі дарожнага руху, якасці жылля, стану жывёльнага і расліннага свету, даступнасці зялёных зон і адсутнасці шуму.

Працэс павелічэння колькасці гарадскіх паселішчаў, які прыводзіць да роста і развіцця гарадоў, атрымаў назву ўрбанізацыі. Яна з'яўляецца магутным экалагічным фактарам, які суправаджаецца пераўтварэннем ландшафту, зямельных і водных рэсурсаў, масавай вытворчасцю адкідаў, якія паступаюць у атмасферу, водныя і наземныя экасістэмы.

Урбанізацыя паставіла перад чалавецтвам шэраг экалагічных праблем, сярод якіх найбольш вострымі з'яўляюцца слабасць гарадскіх сістэм, міграцыя і канцэнтрацыя насельніцтва, нізкая якасць асяроддзя пражывання, страта ўрадлівых зямель, выдаленне адкідаў.

Урбанізацыя - аб'ектыўны працэс, абумоўлены патрэбамі грамадства, вытворчасці, характарам грамадскага ладу. Аднак рост гарадскога насельніцтва, асабліва ў апошнія дзесяцігоддзі, апынуўся настолькі імклівым, што навакольнае асяроддзе многіх гарадоў свету ўжо не ў стане задаволіць многія біялагічныя і сацыяльныя патрэбы сучаснага чалавека. Буйны горад змяняе амаль усе кампаненты прыроднага асяроддзя - атмасферу, расліннасць, глебу, рэльеф, гідраграфічную сетку, падземныя воды, грунты і нават клімат.

У цяперашні час многія гарады перараслі ў гарадскія агламерацыі — прасторава і функцыянальна адзіную групоўку паселішчаў гарадскога тыпу, якая складае агульную сацыяльна-эканамічную і экалагічную сістэму. Агламерацыя ў межах краіны або рэгіёну характарызуецца функцыянальнымі сувязямі, якія сфармаваліся ў выніку вытворчай дзейнасці і вытворчых адносін. Прыкладам такой агламерацыі з'яўляецца Вялікі Мінск, які аб'ядноўвае сталіцу краіны і гарады-спадарожнікі.

Насельніцтва Беларусі па стане на 1 студзеня 2013 года склала 9 млн 463,3 тыс. чал. На працягу года колькасць насельніцтва зменшылася на 1,9 тысяч чалавек. Прыкладна такая ж колькасць жыхароў была ў Беларусі больш за 30 гадоў таму, у 1977 г.

Скарачэнне колькасці насельніцтва адбылося за кошт сельскіх жыхароў. Гарадское насельніцтва, наадварот, некалькі павялічылася, з прычыны чаго яго доля склала 75% (гэта самы высокі паказчык на постсавецкай прасторы). Пры гэтым гарады займаюць толькі 1% тэрыторыі краіны.

Па прагнозах ААН, рост гарадоў у Беларусі дасягне піка ў 2020 годзе, калі на гарадскіх тэрыторыях будзе пражываць 7 219 тыс. чалавек.

Унутраная міграцыя ў Беларусі адлюстроўвае агульнасусветную тэндэнцыю да ўрбанізацыі. Разам з тым беларусы менш мабільныя, чым жыхары многіх развітых краін.

У 108 адміністрацыйных раёнах Беларусі (звыш 90%) назіраецца змяншэнне насельніцтва. На працягу дзесяцігоддзяў магнітам для жыхароў рэспублікі застаецца Мінск (тут жыве кожны пяты беларус), прывабнымі з'яўляюцца і абласныя цэнтры. Гэта цягне дэфармацыю структуры насельніцтва. За кошт унутраных міграцый сталіца пастаянна папаўняецца маладымі працоўнымі рэсурсамі. Больш за 80% міграцыйнага прыросту насельніцтва Мінска прыпадае на групу 15-19 гадоў: моладзь пасля заканчэння школы з усіх куткоў краіны пачынае паступаць сюды для працягу навучання ў спецыяльных навучальных установах і вышэйшых навучальных установах. На гэтую ўзроставую групу прыпадае каля паловы ўсіх мігрантаў, якія прыбываюць у сталіцу. Таксама значная колькасць мігрантаў ва ўзросце 20-24 гады. Аднак у гэтым узросце назіраецца і самая высокая колькасць выбыўшых з Мінска. Большую частку мігрантаў, якія пакідаюць сталіцу, складае моладзь, якая атрымала адукацыю і вяртаецца ў родныя мясціны або адпраўляецца ў рэгіёны па размеркаванні або ў самастойным пошуку працы.

Гарады Беларусі ўзнікалі ў асноўным паблізу буйных рэк, якія ў раннім сярэднявеччы служылі транспартнымі шляхамі. Прыкладамі з'яўляюцца Полацк (862 год), Тураў (980), Гродна, Брэст. У 19-20 стст. ўзнікненне гарадоў Беларусі звязана было з будаўніцтвам чыгунак (Баранавічы, Асіповічы, Ганцавічы) або з дзейнасцю прамысловых прадпрыемстваў (Салігорск, Белаазёрск, Мікашэвічы, Бярозаўка).

Зялёныя насаджэнні маюць важную ролю ў фарміраванні аптымальнага асяроддзя пражывання чалавека, выконваючы санітарна-гігіенічную, рэкрэацыйную, эстэтычную, глебаахоўныя, водаахоўную і іншыя функцыі. Адным з асноўных індыкатараў якасці азелянення з'яўляецца паказчык забяспечанасці насельніцтва зялёнымі насаджэннямі. Так, напрыклад, у Мазыры на аднаго чалавека прыходзіцца 176,4 кв.м. зялёных насаджэнняў, у Баранавічах — 68, Гомелі — 46, Віцебску — 41, Брэсце — 39, Гродне — 26. Згодна з горадабудаўнічымі нарматывамі, удзельная вага азелянення тэрыторый гарадоў павінна складаць не менш за 40%, жылога раёну - не менш за 25%.

Ступень азелянення гарадоў Беларусі змяняецца ад 6,1% (Касцюковічы) да 60% (Мазыр).

Гарады ўяўляюць сабой тэрыторыі, дзе практычна ні адзін кампанент асяроддзя пражывання не пазбег істотнай тэхнагеннай трансфармацыі.

  • Для гарадоў, асабліва буйных, дзе размяшчаюцца асноўныя крыніцы шкодных уздзеянняў — прамысловыя арганізацыі, небяспечныя вытворчыя аб'екты і транспарт, колькасць якого пастаянна расце, характэрны павышаныя нагрузкі на навакольнае асяроддзе і здароўе насельніцтва, якія ствараюць дадатковыя экалагічныя рызыкі.
  • Акрамя таго, засяроджванне на невялікіх па плошчы гарадскіх тэрыторыях вялікіх мас людзей рознага сацыяльнага статусу з розным узроўнем дастатку абумовілі ўзнікненне цэлага шэрагу гарадскіх сацыяльных праблем.
  • Горад — гэта магутная крыніца тэхнагенных рэчываў, якія пастаўляюць не толькі ў гарадскую сераду, але і ў прыгарадныя і рэгіянальныя міграцыйныя патокі. Плошча ўздзеяння горада перавышае яго тэрыторыю ў 20-50 разоў.
  • Сярод гарадоў па аб'ёму валавых выкідаў забруджвальных рэчываў ад стацыянарных крыніц вылучаюцца Наваполацк (каля 64 тыс. тон), Мінск (50 тыс. тон), Новалукомль (29 тыс. тон).
  • У 16 кантраляваных на тэрыторыі Беларусі гарадах перавышэння максімальных разавых значэнняў гранічна дапушчальных канцэнтрацый (ГДК) зафіксаваныя ў 1,6% выпадкаў. Асноўнымі забруджвальнымі рэчывамі выступілі фармальдэгід, па якім адзначаліся перавышэнні ГДК у 76% гарадоў, серавадарод - 60%, цвёрдыя часціцы — 50%. Акрамя гэтага павышаныя максімальныя разавыя канцэнтрацыі мелі месца па такіх інгрэдыентах, як фенол — 38% гарадоў, дыяксід азоту — 35%, аміяк — 25%, аксід азоту —- 14% і аксід вугляроду — 11%.
  • Сярод гарадоў краіны найбольш шырокі спектр забруджвальных рэчываў, па якіх перавышаюць максімальныя разавыя ГДК іх ўтрымання ў паветры, быў у г. Магілёве. Ён уключаў аксід вугляроду, дыяксід азоту, серавадарод, фенол, аміяк, фармальдэгід.

Гарады з'яўляюцца асноўнай крыніцай прамысловых і бытавых адкідаў. Пастаянны рост колькасці насельніцтва ў гарадах прыводзіць да павелічэння аб'ёмаў водаадвядзення ў сферы жыллёва-камунальнай гаспадаркі. У буйных гарадах Беларусі доля камунальна-бытавых сцёкаў узрастае да 78-93%. Асноўная колькасць сцёкавай вады адводзіцца ў рэкі краіны, пасля таго як яна нарматыўна-ачышчаная, складаючы ў цэлым для краіны 69%.

Рэкі Беларусі маюць неадназначную нагрузку ад скіду сцёкавай вады. Так у водныя аб'екты басейна Дняпра ў 2009 годзе адведзена 642 млн. кубічных метраў сцёкавай вады. Прычым найбольшая паступленне дала рака Свіслач, якая працякае праз Мінск. Для Нёмана, Заходняй Дзвіны, Заходняга Буга гэтыя паказчыкі складаюць адпаведна 122, 81 i 39 млн. куб. м. Большасць сцёкавай вады ўтрымлівае залішнюю канцэнтрацыю біягенных рэчываў - аманійнага і нітратнага азоту, фосфару.

Глебы гарадскіх тэрыторый утрымліваюць вялікую колькасць цяжкіх металаў. У параўнанні з незабруджанымі тэрыторыямі, глебы гарадоў абагачаны кадміем і меддзю ў сярэднім у 2,6 разы, свінцом і цынкам — у 2 разы, нікелем — у 1,8 раза.

  • Калектывам навуковых супрацоўнікаў Інстытута прыродакарыстання Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ў 2013 годзе выдадзена манаграфія «Гарадская серада: геаэкалагічныя аспекты».
  • Сайт Інстытута прыродакарыстання ecology.basnet.by
  • Статыстычныя дадзеныя аб стане навакольнага асяроддзя прадстаўлены на сайце Нацыянальнага статыстычнага камітэта РБ belstat.gov.by
  • Штогадовы даклад аб стане навакольнага прыроднага асяроддзя і бягучыя навіны прадстаўлены на сайце Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя РБ www.minpriroda.by
  • Сайт Рэспубліканскага цэнтра гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя  www.rcheph.by/ru/catalog/page_69_15_36.html
  • Экалагічны агляд горада Мінск www.vivainvest.by/files/kologicheskij_obzor_g_minska_gotovyj.pdf