Бібліятэка                   Тэмы

Разбурэнне азонавага пласта          

Разбурэнне азонавага пласта

У бліжэйшай будучыні азонавы пласт застанецца крытычна тонкім. У гэты перыяд вельмі важна берагчы скуру ад сонечных апёкаў, а таксама насіць сонцаахоўныя акуляры.

Атмасферны азон – газ, малекула якога складаецца з трох атамаў кіслароду. Азон ёсць і на вышыні 100 км ад паверхні Зямлі, пры гэтым асноўная яго маса сканцэнтравана на вышыні ад 10 да 50 км з максімумам канцэнтрацыі ў стратасферы на вышыні 19-23 км. Менавіта гэтая частка азону ўтварае, так званы, азонавы пласт. Самая галоўная яго функцыя – абарона раслін, жывёл і чалавека ад ультрафіялетавага выпраменьвання Сонца.


Стан азонавага пласта стратасферы

знаходзіцца пад наглядам навукоўцаў усяго свету на працягу некалькіх дзесяткаў гадоў, фактычна з пачатку ХХ ст.

  • У канцы 70-х гадоў было зафіксавана, што ўтрыманне ў стратасферы азону пачало няўхільна скарачацца з хуткасцю (для сярэдніх шырот) у 0,4-0,5% у год. Прафесар Поль Круз выказаў здагадку, што аксід азоту, які вырабляюць звышгукавыя самалёты і распыляльнікі угнаенняў, адмоўна ўплывае на азонавы пласт.
  • У 1974 г. прафесары Шервуд Роулэнд і Марыё Малін выявілі эфект распаду атмасфернага азону пад уздзеяннем хлору, які ўваходзіць у склад фрэонаў.
  • У 1985 г. было канчаткова ўстаноўлена, што азонавы пласт стаў танчэй і ў найбольшай ступені гэты працэс закрануў Антарктыду, над якой з'явілася, так званая, «азонавая дзірка». Гэта прывяло да небяспечнага павышэння ўзроўню ультрафіялетавага выпраменьвання.
  • На сярэдніх геаграфічных шыротах еўрапейскай часткі змена шчыльнасці азонасферы склала каля 6-8%. Наземныя і спадарожнікавыя даследаванні даказалі, што над Паўночным паўшар'ем станчэнне азонавага пласта адбываецца ў зімовы перыяд.

Азонаразбуральныя рэчывы (АРР) выдзяляюцца ў выніку дзейнасці чалавека - гэта прычыны станчэння азонавага пласта. Асноўныя групы АРР уключаюць:

  • фрэоны, хладоны – выкарыстоўваюцца ў халадзільнай тэхніцы;
  • галоны – выкарыстоўваюцца ў вогнетушыцелях;
  • метылбрамід –- выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы;
  • розныя растваральнікі і пестыцыды.

У АРР уваходзяць малекулы антрапагеннага паходжання, якія змяшчаюць хлор або бром. Лічыцца, што гэтыя рэчывы здольныя заставацца ў атмасферы ад 50 да 1500 гадоў у залежнасці ад складу рэчываў. У атмасферы яны павольна паднімаюцца, дасягаюць азонавага пласта і раскладаюцца на складовыя часткі. Адна малекула АРР разбурае дзесяткі тысяч малекул азону. Гэты працэс працякае павольна на працягу доўгага перыяду часу. У выніку перашкода перад небяспечным ультрафіялетавым выпраменьваннем Сонца руйнуецца.


Наступствы станчэння і паступовага разбурэння азонавага пласта

для здароўя чалавека і навакольнага асяроддзя вельмі небяспечныя:

  • Павелічэнне інтэнсіўнасці ўльтрафіялетавага выпраменьвання прывядзе да рэзкага росту захворвання ракам скуры, катарактай, да сонечных апёкаў і старэння скуры, да слепаты і паслаблення імуннай сістэмы. Навукоўцамі даказана бясспрэчная сувязь паміж ракам скуры ў людзей і ўльтрафіялетавым выпраменьваннем.
  • Значна паменшацца рыбныя рэсурсы ў Сусветным акіяне. Замарудзіцца рост раслін, а ўраджайнасць істотна знізіцца. Многія расліны і жывёлы, напрыклад, пінгвіны, будуць асуджаныя на пагібель. Навукоўцы выявілі, што ультрафіялетавае выпраменьванне аказвае ўплыў на водныя экасістэмы, запавольвае развіццё фітапланктону і наносіць шкоду на ранніх стадыях развіцця рыб, крэветак, ракаў, земнаводных і іншых водных насельнікаў.
  • Ультрафіялетавае выпраменьванне можа паўплываць на рост раслін, нават калі застанецца на тым жа ўзроўні, што і цяпер. Раслінныя арганізмы па-рознаму рэагуюць на ўльтрафіялетавае выпраменьванне. Расліны валодаюць рознымі механізмамі, з дапамогай якіх кампенсуюць уплыў і могуць прыстасавацца ў той ці іншай ступені да падвышанага ўзроўню ультрафіялетавага выпраменьвання.

Фактары рызыкі, якія спрыяюць захворванню на рак скуры – светлая скура; блакітныя, зяленыя або светла-карыя вочы; светлыя валасы; схільнасць скуры да сонечных апёкаў, а не да загару; сур’ёзныя сонечныя апёкі ў мінулым; вялікая колькасць вяснушак; схільнасць іншых членаў сям’і да захворвання на рак скуры.


Меры па аднаўленні азонавага пласта.

Сусветная супольнасць распачала рашучыя меры, накіраваныя на аднаўленне азонавага пласта.

  • За стол перамоваў селі навукоўцы, прадстаўнікі урадаў і грамадскіх арганізацый, бізнесмены і журналісты. Былі прыняты важныя міжнародныя дакументы, такія, як Венская канвенцыя і Манрэальскі пратакол, у якіх было ўрэгулявана, затым паступова зніжана і, у канчатковым рахунку, спынена прымяненне АРР. На сённяшні дзень больш за 160 краін падпісалі гэтыя дакументы.
  • У 1991 г. багатыя і развітыя краіны заснавалі міжнародны фонд, каб падтрымаць намаганні краін, якія развіваюцца па змене заснаванага на ўжыванне АРР вытворчасці. Ён завецца Глабальным экалагічным фондам.
  • У рамках выканання дадзеных міжнародных пагадненняў была створана вытворчасць азонабяспечных хладонаў. Шэраг буйных прадпрыемстваў-спажыўцоў АРР (напрыклад, бытавых аэразоляў, вытворчасць бытавой халадзільнай тэхнікі, прадпрыемствы мэблевай прамысловасці) перайшлі на выкарыстанне альтэрнатыўных рэчываў.

Рэспубліка Беларусь з самага пачатку падтрымала ініцыятывы сусветнай супольнасці па абароне азонавага пласта, у ліку першых дзяржаў падпісала Венскую канвенцыю аб ахове азонавага пласта, а затым Манрэальскі пратакол і іншыя дакументы па рэчывах, што разбураюць азонавы пласт.

  • У 2003 г. уступіла ў сілу пастанова аб дзейнасці ўстановы БДУ «Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр маніторынгу азонасферы» (ННДЦ МО БДУ) па арганізацыі і вядзенню маніторынгу азонавага пласта.
  • Пачынаючы з 1997 года на базе Мінскай азонаметрычнай станцыі ННДЦ МО БДУ (Мінск, Курчатава, 7) вырабляюцца рэгулярныя вымярэнні азону прыземнага пласта і агульнага ўтрымання азону. Дадзеныя аб канцэнтрацыях азону з 2006 года па цяперашні час маюцца ў вольным доступе на сайце ННДЦ МО БДУ.
  • Паколькі азонаразбуральныя рэчывы (АРР) у Рэспубліцы Беларусь не вырабляюцца, асноўныя абавязацельствы заключаюцца ў скарачэнні і спыненні ўвозу, а таксама выкарыстанні азонаразбуральных рэчываў (АРР).

Паэтапныя меры на нацыянальным узроўні ўключаюць:

  • Паэтапнае скарачэнне да 2020 года і спыненне спажывання АРР (такіх як гідрахлорфторвуглявадароды (ГХФВ-22, ГХФВ-142b, ГХФВ-21, ГХФВ-141b і сумесяў на іх аснове).
  • Удакладненне пералікаў АРР і прадукцыі, якая змяшчае АРР, у адпаведнасці з зменамі, якія прымаюцца бакамі Манрэальскага пратаколу і ратыфікаванымі Рэспублікай Беларусь.
  • Укараненне бяспечных заменнікаў АРР.
  • Стварэнне сеткі станцый рэцыклінга для збору, ачысткі і паўторнага выкарыстання адпрацаваных АРР з мэтай прадухілення іх выкіду ў навакольнае асяроддзе.
  • Увядзенне абмежаванняў і забаронаў на зварот з АРР, пералік якіх вызначаны Дадаткамі Манрэальскага пратаколу.
  • Ліцэнзаванне экспарту і імпарту АРР.
  • Забеспячэнне маніторынгу азонасферы і прадстаўленне інфармацыі аб стане стратасферы і трапасфернага азону над тэрыторыяй Рэспублікі Беларусь міжнародным арганізацыям (Сакратарыят Манрэальскага пратаколу, ЮНЭП і інш), якія займаюцца праблемамі аховы азонавага пласта.

Спажыванне Рэспублікай Беларусь АРР пастаянна скарачаецца. У 1989 годзе яно складала 1589 умоўных тон, у 2008 – каля 14, у 2011 – каля 10. У цяперашні час у краіне АРР выкарыстоўваюцца ў асноўным у якасці холадагентаў (95%).

У краіне наладжаны кантроль увозу АРР і прадукцыі, якая змяшчае АРР. Увоз можа ажыццяўляцца толькі на падставе аднаразовага дазволу Міністэрства прыродных рэсурсаў. Зварот з АРР ажыццяўляецца строга па ліцэнзіях, якія маюць больш за 600 суб'ектаў гаспадарання.

З 1 студзеня 2000г. забаронены імпарт і экспарт рэчываў з высокім патэнцыялам разбурэння. Выкарыстанне фрэонаў істотна знізілася за кошт рэканструкцыі халадзільных установак з пераходам на азонабяспечныя фрэоны.

Патрабаванне аб скарачэнні і ў далейшым поўным спыненні спажывання АРР замацаваны ў законах Рэспублікі Беларусь «Аб ахове навакольнага асяроддзя» і «Аб ахове атмасфернага паветра». Асноўным законам у дадзенай прававой вобласці з'яўляецца Закон РБ «Аб ахове азонавага пласта».

У 2010 г. Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь далучылася да ініцыятывы нефармальнай папярэдняй абгрунтаванай згоды (iРIС) за добраахвотны абмен інфармацыяй аб маючым адбыцца гандлёвым пагадненні паміж органамі краін, якія імпартуюць і экспартуюць ды адказныя за выдачу ліцэнзій на азонаразбуральныя рэчывы.

Завяршаецца падрыхтоўка рэгіянальным цэнтрам ПРААН праекта Глабальнага экалагічнага фонду (ГЭФ​​) і Сусветнага банка. Праект будзе накіраваны на вывад з абарачэння ГХФУ для шэрагу краін, у тым ліку Рэспублікі Беларусь. У ходзе праекта плануецца атрыманне абсталявання для выяўлення і ідэнтыфікацыі АРР, перапрацоўкі, рэгенерацыі і знішчэння АРР, а таксама інвеставанне мэтавых і дэманстрацыйных праектаў па спыненні выкарыстання ГХФУ з выкарыстаннем азонабяспечных рэчываў і прыродных холадагентаў у прамысловасці і сельскай гаспадарцы, навучанне шырокага кола спецыялістаў.

Кожны з нас павінен ведаць і памятаць, што ў бліжэйшыя 10-20 гадоў, нягледзячы на ўсе прынятыя меры, азонавы пласт стане крытычна тонкім. Чакаецца, што потым ён паступова адновіцца, і гэты працэс будзе доўжыцца да сярэдзіны ХХІ ст. У гэты перыяд вельмі важна берагчы скуру ад сонечных апёкаў, асабліва летам, а таксама насіць сонцаахоўныя акуляры, якія абараняюць вочы і перашкаджаюць ўплыву ультрафіялетавага выпраменьвання на арганізм.

Сусветная Арганізацыя Аховы здароўя рэкамендуе:

  • Не награваць пад прамымі сонечнымі прамянямі дзяцей, якія маладзей за год.
  • Абмяжоўваць час прагулак дзяцей апоўдні.
  • Выкарыстоўваць верхнюю вопратку, галаўны ўбор і сонечныя акуляры для абароны ад сонца.
  • Выкарыстоўваць якасныя крэмы з высокім фактарам абароны ад ультрафіялетавага выпраменьвання (15 і вышэй).
  • Пазбягаць прымянення кварцавых лямпаў, салярыяў і іншых сродкаў для загару.
  • Памятаць, што абарона ад сонца павінна быць забяспечана заўсёды, калі вы знаходзіцеся на адкрытым месцы.

Паводзіны спажыўцоў – вельмі важныя. Заўсёды аддавайце перавагу таварам з этыкеткамі, на якіх пазначана, што яны не наносяць шкоды азонаваму пласту. Гэта гарантуе, што яны не ўтрымліваюць небяспечных для азонавага пласта рэчываў. Шукайце тавары з этыкеткамі, на якіх пазначана:

  • без фрэона
  • Frеоn frее
  • СFС frее.